۱۳۹۲/۰۶/۱۳
تشخیص بیماریهای گیاهی -دومین شماره فصلنامه اتحادیه شرکت های تعاونی باغداران مازندران
گیاه سالم یا طبیعی گیاهی است ک بتواند عوامل فیزیولوژیک مختلف خود را به بهترین وجهی که توانایی ژنتیکی آن اجازه میدهد، به انجام برساند. هرگاه بر اثر عوامل زنده بیماریزا یا شرایط زیست محیطی چنان اختلالاتی در عملیات فیزیولوژیک بروز کند که گیاه را بیش از حد مشخص از رشد متعارف باز دارد، گیاه بیمار میشود.
علائم به عنوان یک نشانه در تشخیص بیماری کمک می کند ولی هیچگاه آنرا به عنوان عامل اصلی در نظر نمی گیریم . چون این علائم با برخی عوامل ژنتیکی،فیزیولوژیکی،آثار ناشی از خسارت حشرات،مشابهت علائم،شرایط محیطی و تداخل بین علائم می تواند تغییر کند
برای مثال علائمی مثل شباهت سفیدک داخلی آفتاب گردان به موزاییک های ویروسی است که میتواند باعث اشتباه شود یا در بعضی موارد علائم نماتدها مانند بعضی از قارچ ها است.
اصول و روش تشخیص بیماریهای گیاهی با استفاده از دو روش است:
sympotms یا علائم بیماری که بیشتر از مشاهدات ما روی گیاه بیمار بدست می آید
singe یا نشانه های عامل بیماری که مبتنی بر مشاهدات ما در آزمایشگاه است
Local قسمت خاص و محدودی از اندام گیاهی و یا یک اندام خاص گیاه بیمار می باشد.
Systemic از طریق عوامل بیماری زا ایجاد می شود و بسیار خطرناک و همه گیر بوده و کنترول آن سخت می باشد.
علائم حاصل از یک بیماری تحت تاثیر پارازیتیسم (داخلی و یا خارجی بودن عامل بیماری)، نحوه عمل آن (آنزیم ها ، تکسین ها و سایر مواد سمی عوامل بیماری زا ، موضعی و یا سیستمیک عمل کردن و...) و همچنین به مشخصات ساختمانی و شیمیایی میزبان که در واقع نقش تعیین کننده در مقابل با پاتوژن دارد بستگی دارد.
علائم ایجاد شده توسط یک بیماری (Symptoms) ممکن است در اثر آلودگی اولیه روی یک گیاه سالم بوجود بیاید(علائم اولیه) و یا در واقع علائم ثانویه باشند یعنی بواسطه کشت یک ارگان آلوده (پیاز ، غده ، بذر ، قلمه و ...) علائم ثانویه ظاهر شوند که با هم فرق می کنند.در این حالت از عنوان سندروم یعنی مجموع علائم استفاده می کنند.
بیماری ممکن است به طور سریع وشدید ایجاد علائم کند این نوع علائم شدید و سریع را حاد و در مقابل آن علائم مزمن گویند. علائم گاهاً غیر قابل برگشت و گاهاً قابل برگشت می باشند.
علائم ممکن است بر اساس نوع ارگان آلوده صورت گیرد(بیماری های انباری روی پیازها،غده ها، میوه هاف بذور و ...) و یا بیماری های بذری و گیاهچه ای ، بیماری های ریشه و یا طوقه ، بیماری های شاخه و ساقه و گل ، میوه و یا بیماری های آوندی (که در بافت های چوبی و آبکشی توسعه می یابند مانند ورتیسیلیوم).
قابل ذکر است فاکتورهای خارجی نظیر رطوبت ، نور،حرارت و... می توانند با تأثیر روی پاتوژن و یا میزبان روی علائم حاصله تأثیر بگذارند.
شناسایی علائم بیماریهای گیاهی
ایجاد رنگ غیرطبیعی در گیاه؛
ایتوله شده
ملانوز
کلروز
موزائیک
زخم
روشن شدن رگبرگ ها
زردی بین رگبرگ ها
پلاسیدگی؛
پوسیدگی Rotting
لکهدار شدن برگ و میوه؛
ریزش اندامهای گیاهی؛
مومیایی شدن Mummification
تغییر شکل و رشد غیرطبیعی در اندامهای گیاهی؛
نانیسم
روزت
ژیگانتیسم
تاولی شدن
عدم تقارن
غده یا گال
جارویی شدن
تغییر استحکام بافت گیاهی؛
نکروز؛
ایجاد رنگ غیر طبیعی در گیاه
از علائم مهمی که ممکن است در گیاهان بروز بکند ایجاد رنگ غیرطبیعی در آنها است.
ایتوله شدن Etiolaton
تغییر رنگ در اندام¬های گیاهی را در اثر فقدان نور، ایتوله شدن می¬نامند و در این عارضه هرگاه گیاه مجدداً در مقابل نور قرار بگیرد رنگ طبیعی خودش پیدا می¬کند؛
ملانوز Melanose
به قهوه¬ای یا سیاه شدن غده و اندام¬های گوشتی ملانوز گفته می¬شود که در اثر دگرگونی بعضی از مواد متشکله بافت¬ها به وجود می¬آید. در حالت معمولی پروتئین تیروزین در غده¬ها وجود دارد و بیرنگ است ولی اگر تحت آنزیم تیروناژ قرار بگیرد تبدیل به ملانین شده و به رنگ سیاه در میآید. ملانین در بیماری قلب سیاه غده¬ها و همچنین در اثر کمبود اکسیژن عارض میشود.
کلروز Chlorosis
به تغییر رنگ اندام¬های گیاهی در اثر کمبود مواد غذایی و یا حمله پاتوژن¬ها با وجود نور کافی گفته می-شود. بنابراین کلروز با برطرف شدن عامل آن محو می¬شود و رنگ طبیعی خودش را دوباره به دست می¬آورد؛
مثال:در بیماری سفیدک داخلی کاهو علائم ابتدائی بیماری به صورت لکه های روشن در سطح فوفانی برگ است.
موزائیک Mosaic
یکی از مهمترین علائم بیماریهای ویروسی بوده که در متن پهنک لکه¬های زردی را ایجاد می¬کند.
مثال: ویروس موزائیک خیار CMV باعث ایجاد حالت موزائیک روی برگ می شود.
زخم lesion : به لکه هایی که در اثر بیماری ایجاد، و به رنگ قهوه ای در می آیند زخم می گویند این لکه ها به دو صورت دیده می شوند 1- موضعی و 2- به هم پیوسته
روشن شدن رگبرگ ها Vein clearing : اگر رگبرگ سفید و برگ ها سبز یا تقریبا سبز بماند به این حالت روشن شدن رگبرگ ها گویند.
زردی بین رگبرگ ها Interveinal chlorosis : اگر رگبرگ ها سبز و بافت بین آن ها تغییر رنگ بدهد به این حالت زردی بین رگبرگ گویند.
مثال: در بیماری لکه زاویه ای خیار بین رگ برگ ها زرد وموزائیکی می شود.
شانکر Canker : به قسمت های کاملا نکروزه شده ی روی شاخه یا تنه درخت که معمولا کمی فرورفته تر از بافت های اطراف بوده و مرز کاملا مشخصی با بافت های سالم دارد
مثال: در بیماری فیتیله نارنجی روی تنه ی درخت شانکر های قهوه ای ایجاد می شود.
پلاسیدگی Wilting
وقتی که ریشهها و آوندها مورد حمله واقع می¬شوند پلاسیدگی غالباً در گیاه رخ می¬دهد.
مثال: در بیماری فوزاریومی گوجه فرنگی یکی از علائم بیماری پژمردگی بوته ها است.
پوسیدگی Rotting : تجزیه و متلاشی شدن بافت های گیاه به دو صورت نرم و خشک ، که حالت اول در اندام های گوشتی و آبدار اتفاق می افتد.پوسیدگی ممکن است در هر قسمتی بروز کند که می توان موارد زیر را نام برد :
Per-emerjence damping-off مرگ گیاهچه قبل از خروج از خاک که پوسیدگی شامل تمام اندام های گیاهچه است.
Post-emejence damping-off مرگ گیاهچه بعد از خروج از خاک که پوسیدگی شامل طوقه و ساقه گیاه میزبان می شود.
Stak rot پوسیدگی ساقه، در این حالت گیاه معمولا از محل طوقه دچار پوسیدگی شده و ضعیف می گردد.
مثال: این علائم در بیماری پوسیدگی بذر ،مرگ گیاهچه،پوسیدگی ریشه که توسط شاخه Pernosporales ایجاد میشود دیده می شود
Root rot پوسیدگی ریشه،Ear rot پوسیدگی گردن خوشه
لکهدار شدن برگ و میوه
بسیاری از بیماریها در برگ و میوه لکه تولید می¬کنند لذا اندازه، شکل و رنگ لکه¬ها می¬تواند در تشخیص بیماری مهم باشد.
ریزش اندامهای گیاهی
از علائم بعدی که ما را در تشخیص بیماری کمک می¬کند، ریزش اندامهای گیاهی، مثل ریزش برگ، گل، جوانه و میوه است. طبیعی است که ریزش در گیاهان زینتی رخ می¬دهد. ولی اگر ریزش بیش از حد و غیر طبیعی باشد از علائم بیماری به شمار می رود.
در گیاهان پهن برگ بیمار اغلب قبل از موعد مقرر ریزش میکند . در برخی از بیماری ها ریزش شاخ و برگ علامت نهایی است و هنگامی است که آلودگی به اوج رسیده باشد.
مومیایی شدن Mummification : اگر پوسیدگی اولیه توسط قارچ باشد قارچ با اشغال بافت های میوه آن را به اندام خشک و چروکیده ای به نام مومی Mummy تبدیل می کند . مومی مقاومت زیادی نسبت به پوسیدگی در مقابل سایر میکروارگانیزم ها داشته و در بهار اندام های باروری پاتوژن برروی آن تشکیل می شود.
تغییر شکل و رشد غیر طبیعی در اندامهای گیاهی
تغییر شکل و رشد غیر طبیعی در اندامها معمولاً به چندین حالت اتفاق میافتد.
نانیسم یا کوتولگی یا بازماندگی از رشد Stunting or Dwarfing
در اثر کاهش تعداد سلولهای گیاهی یا هیپوپلازی Hypoplasia ، و یا کوچک شدن اندازه سلولهای گیاهی هیپوتروفی Hypotropy در اندامهای گیاهی به وجود می¬¬آید؛
ژیگانتیسم Gigantisme ؛
برعکس نانیسم است و عبارت است از رشد بی ¬اندازه اندام¬های گیاهی در اثر افزایش تعداد سلولها (هیپرپلازی Hyperplasia) و یا رشد بی اندازه سلولها (هیپرتروفی Hypertropy). که در اثر زیادی ازت خاک و عوامل نامساعد محیط پدید می¬آید و به دنبال آن بیماریهای باکتریایی و غیره در گیاهان زینتی بروز می-کند؛
عدم تقارن
از بین رفتن تقارن بین دو قسمت پهنک نسبت به محور اصلی از علائم بیماری¬های ویروسی و مایکو پلاسمایی است؛جارویی شدن Witches-brooms
در بیماری جارویی شدن، شاخهها از فواصل نزدیک بهم رشد می¬کنند و شکل جارو را به خود می¬گیرند. این عارضه در بیماریهای مایکوپلازمایی و ویروسی و حتی قارچی هم دیده میشود.
روزت Rosset
در این بیماری فاصله میانگره¬ها کم میشود و برگ به صورت انبوه در اطراف گره¬ها میروید.
مثال: ویروس Curly Top Virus ایجاد روزت در خیارهای آلوده می کند و باعث کوتاه ماندن ساقه میشود.
تاول
در این نوع بیماری بافت بین رگبرگها رشد فوق¬العاده¬ای پیدا می¬کند و در روی پهنک به شکل طاول ظاهر میشود.
مثال:در بیماری لب شتری هلو برگ ها حالت قرمز و تاولی به خود می گیرند
غده یا گل
پیدایش غده و گال در اثر تحریک سلولها و عمل هیپرتروفی یا هیپوپلازی ایجاد میشود. مثل بیماری سرطان در گیاهان زینتی.
مثال: در بیماری سرطان مو یکی از علائم بیماری ایجاد گال روی قسمت های مختلف گیاه است.
تغییر استحکام بافت گیاهی
در اثر بیماری، بافت گیاهی استحکام خودش را از دست میدهد و پوسیده میگردد. که ممکن است، در اثر ترشحات گیاهی مثل ترشح صمغ و آلوده شده به باکتریها اتفاق میافتد.
نکروز Necrosis :
مرگ بافت گیاهی را گویند و این به معنی فرو ریختن در اثر پوسیدگی نیست در این حالت رنگ به زرد مایل به قهوه ای،قهوه ای یا خاکستری تبدیل می گردد که حالت عمومی آن قهوه ای تیره است . اگر چند شاخه یا شاخه بزرگی در اثر نکروز از بین برود این حالت را نکروز گسترده Extensive necrosis گویند. در مواقعی که بافت های نکروزه روی برگ افتاده و برگ نمای سوراخ دار پیدا کند این حالت را غربالی شدن می گویند.
مثال: در بیماری سفیدک داخلی کاهو بعد از مدتی لکه ها به هم رسیده و به صورت نکروزه و قهوه ای رنگ در می آیند.
کاربرد بالتوری در کنترل بیولوژیکیکی از حشرات مفید جهت کنترل بیولوژیک آفات مهم محصولات کشاورزی بالتوری سبز یا همان Chrysoperla carnea می باشد. اکثر کشاورزان شناختی از این حشره مفید ندارند و گاهی آن را به عنوان آفت تلقی می¬کنند در حالی که لارو حشره بالتوری سبز به عنوان شکارگر آفات به خصوص شته¬ها در باغ، مزرعه، و گلخانه فعالیت می¬کند و گاهی به آن شیر شته گویند.
لاروهای بالتوری دارای قطعات دهانی داسی شكل و آرواره¬های با قلاب¬های مكنده بسیار قوی ورشد کرده می¬باشد که به وسیله آنها شكار را گرفته و از محتویات بدن آنها ( خون یا همولنف) می¬مكند. لاروها در طول دوره زندگی دو بار پوست اندازی دارند.
لاروهای سن اول از تخم حشرات، كنه¬ها و پوره شته¬ها تغذیه می كنند ولی لاروهای سنین بالاتر قادر هستند از شته¬های بالغ، عسلك پنبه، انواع شپشک نرم تن، تخم و لاروهای جوان برخی از پروانه¬ها تغذیه نمایند .هر لارو بالتوری می¬تواند بین 100 تا600 شته را مورد تغذیه قرار دهد. عمر حشره کامل بالتوری سبز طولانی بوده و حدود 1-3 ماه می¬باشد که در طی این مدت 600-300 عدد تخم می¬گذارد.
به دلیل قدرت شکارگری بالای بالتوری سبز و قابلیت پرورش انبوه این حشره در انسکتاریوم لذا استفاده از این حشره مفید درکنترل بیولوژیک مورد استفاده قرار می¬گیرد و نیاز کشاورزان جهت سم پاشی با آفات بلاخص شته¬ها را کم می¬کند.
